Aktif Gelir, Pasif Gelir, Sabit Gider: 8 Para Akış Tipi
Gelir ve giderleri 8 kategoriye ayırmak bütçenin temelidir. Aktif, pasif, portföy gelir tipleri ile sabit, değişken, isteğe bağlı giderlerin pratik tanımı.
Kısa cevap: Para 8 farklı tipte hayatına girer veya çıkar. Gelirin 3 tipi var: aktif (maaş, freelance), pasif (kira, temettü, faiz), portföy (sermaye kazancı). Giderin 3 tipi var: sabit (kira, abonelik), değişken (market, fatura), isteğe bağlı (eğlence, alışveriş). Plus 2 özel kategori: birikim ve borç ödeme. Bu 8 kategoriyi ayırt edebilen bir bütçe planı, %80’i otomatikleşir.
İçindekiler
- 3 gelir tipi: aktif, pasif, portföy
- 3 gider tipi: sabit, değişken, isteğe bağlı
- Birikim ve borç ödeme: özel kategoriler
- 28.000 ₺ aylık örnek dağılım
- Vergisel açıdan farklılıklar
- Sık sorulan sorular
- Şimdi ne yapmalısın
3 gelir tipi: aktif, pasif, portföy
Para aktığında üç tipi var. Her birinin vergisel ve yapısal farklı sonuçları olur.
Aktif gelir — zaman karşılığı kazandığın para.
- Maaş, ücret, prim
- Freelance ödemeleri
- Saatlik tutarlı iş
- Komisyon (satışçı, ajans)
Aktif gelirin tanımlayıcı özelliği: çalışmazsan gelmez. Hastalandığında maaşın kesilirse aktif gelirdir. Vergi tarafında en yüksek oranda kesintiye tabidir (Türkiye’de gelir vergisi dilimleri %15-40).
Pasif gelir — bir kez kurduğun varlığın sürekli ürettiği para.
- Kira geliri (gayrimenkul, fikri mülkiyet)
- Temettü (hisse senedi)
- Faiz (mevduat, tahvil)
- Telif hakkı
Pasif gelirin tanımlayıcı özelliği: çalışmasan da gelir. Tatildeyken kira hesabına yatar. “Pasif” demek “emeksiz” demek değil; ön-emeği bir kez vermişsin demektir. Vergi tarafında daha düşük oranlar olabilir (Türkiye’de tahvil-bono faiz stopajı %15, hisse temettü stopajı %15).
Portföy gelir — varlığın değerlendiğinde ortaya çıkan kazanç.
- Hisse senedi sermaye kazancı (alım-satım farkı)
- Kripto kazanç
- Gayrimenkul satış kazancı
Portföy gelirinin tanımlayıcı özelliği: gerçekleşene kadar görünmez. THYAO 200 ₺‘den 280 ₺‘ye çıktıysa “kâğıt üstünde” 80 ₺ kazandın; sattığında “gerçek” oluyor. Vergi tarafında Türkiye’de hisse sermaye kazancı şu an stopajdan muaf (sürekli değişebilir; mevcut yasayı GİB’den kontrol et).
Pasif vs portföy gelir farkı: Apple hisse temettüsü pasif gelirdir (sen sahipken Apple sana ödeme yapar). Apple hissesini 200’den 250’ye satıp 50 dolar kazanmak portföy gelirdir (varlığın değerlendi).
3 gider tipi: sabit, değişken, isteğe bağlı
Para gittiğinde üç tipi var.
Sabit gider — her ay aynı veya çok küçük varyasyon.
- Kira veya kredi taksiti
- Sigorta primleri (sağlık, kasko, ev)
- Abonelikler (Spotify, Netflix, internet, GSM, gym)
- Okul/yurt ödemeleri
Değişken gider — miktar değişir ama gerekli.
- Market alışverişi
- Yakıt veya toplu taşıma
- Faturalar (elektrik, doğalgaz, su, ısınma)
- Çocuk masrafları (kreş aylık değişiyorsa)
- Dışarıda yemek (zorunlu öğünler)
İsteğe bağlı (discretionary) — vazgeçebilirim, yaşam kalitesi etkilenir ama ihtiyaç değildir.
- Eğlence, sinema, konser
- Hediye
- Yeni telefon, kıyafet, gadget
- Spor salonu üyeliği (kullanılmıyorsa)
- Restoran yemeği (özel günler)
Bu üç gider tipi 50/30/20 kuralının (%50 ihtiyaç, %30 istek, %20 birikim) operasyonel temelidir. Sabit + değişken giderlerin “ihtiyaç” payı, isteğe bağlı giderler “istek” payı.
Birikim ve borç ödeme: özel kategoriler
Bunlar ne gelir ne gider; ayrı bir kategori olarak ele alınır.
Birikim — gelecekteki kendine ödeme.
- Acil durum fonu
- Yatırım hesabı
- Emeklilik (BES, bireysel emeklilik)
- Ev peşinatı için biriktirilen miktar
- Çocuk eğitimi fonu
Borç ödeme — geçmişteki kendine geri ödeme.
- Asgari kredi taksiti (bu zaten “sabit gider” sayılabilir; üzeri özel kategori)
- Kredi kartı bakiyesi ödeme
- Aile/arkadaş borcu
Birikim aslında gelir değildir; gelirden ayrılan paranın yön değiştirmiş halidir. Bütçede birinci satır olarak yazılır (“Pay yourself first” ilkesi). Önce kendi geleceğine ayır, kalanla harcamaları yönet.
Borç ödeme de gider değildir; geçmiş tüketimin gecikmiş ödemesidir. Yüksek faizli borç (%24+) varsa birikimden önce gelir; aksi takdirde uzun vadede para kaybeder.
28.000 ₺ aylık örnek dağılım
İstanbul’da 32 yaşında, evli, 1 çocuklu bir muhasebeci ailesi. Hane geliri ay başında 28.000 ₺. Tipik 8-kategorili dağılım:
| Kategori | Tip | Tutar |
|---|---|---|
| Gelir | ||
| Maaş (kişi 1) | Aktif | 18.000 ₺ |
| Freelance (kişi 2) | Aktif | 6.500 ₺ |
| Kira geliri (1+1 daire) | Pasif | 3.000 ₺ |
| Mevduat faizi (yıllık aylığa bölünmüş) | Pasif | 500 ₺ |
| Toplam gelir | 28.000 ₺ | |
| Gider | ||
| Kira (oturulan daire) | Sabit | 9.000 ₺ |
| Sigortalar (sağlık + kasko) | Sabit | 1.200 ₺ |
| Abonelikler (internet, GSM, streaming) | Sabit | 800 ₺ |
| Asgari kredi kartı | Sabit | 500 ₺ |
| Market | Değişken | 4.500 ₺ |
| Faturalar (elektrik, doğalgaz, su) | Değişken | 1.500 ₺ |
| Yakıt + toplu taşıma | Değişken | 1.000 ₺ |
| Dışarıda yemek + eğlence | İsteğe bağlı | 1.800 ₺ |
| Çocuk masrafları (ekstra) | İsteğe bağlı | 1.200 ₺ |
| Buffer / sürpriz | Karma | 600 ₺ |
| Toplam gider | 22.100 ₺ | |
| Birikim | ||
| Acil durum fonu | Özel | 1.500 ₺ |
| BES + yatırım hesabı | Özel | 3.000 ₺ |
| Çocuk eğitim fonu | Özel | 1.400 ₺ |
| Toplam birikim | 5.900 ₺ |
Toplam: 22.100 ₺ gider + 5.900 ₺ birikim = 28.000 ₺. Tam denk.
50/30/20 cinsinden: 12.500 ₺ ihtiyaç (%45), 3.000 ₺ istek (%11), 5.900 ₺ birikim (%21), kalan kira ödemesinde “buffer” var. Bu hane ihtiyaç tarafında %50 hedefin altında, birikim tarafında üstünde — sağlıklı.
Vergisel açıdan farklılıklar
Türkiye’de 2026 yılı yasalarına göre (sürekli değişebilir; her yıl GİB rehberinden teyit et):
| Gelir tipi | Tipik vergi |
|---|---|
| Aktif (maaş) | %15-40 dilimli gelir vergisi (işveren keser) |
| Aktif (freelance) | Beyanname + %15-40 dilimli vergi |
| Pasif (kira) | %20 stopaj veya beyanname (rakama göre) |
| Pasif (mevduat faizi) | %15 stopaj |
| Pasif (hisse temettü) | %15 stopaj |
| Pasif (tahvil/bono faiz) | %0-15 (vade ve ihraç tipine göre) |
| Portföy (BIST hisse sermaye kazancı) | Şu an stopajdan muaf |
| Portföy (yabancı hisse sermaye kazancı) | Beyanname + %15-40 dilimli vergi |
Pasif ve portföy gelir tipinin avantajı: aktif gelir vergi diliminden bağımsız sabit oran. Yıllık kazancın dilim üst kısmında olan biri için bu büyük fark yaratır.
Sık sorulan sorular
Pasif gelir nasıl yaratılır?
Üç ana yol: (1) gayrimenkul (kira), (2) hisse senedi temettüsü, (3) faiz/tahvil. Hepsi sermaye gerektirir. Sermayesiz pasif gelir yok — “5K ₺‘ye pasif gelir” tarzı vaatler dolandırıcılıktır. Gerçek pasif gelir uzun vadeli sermaye birikiminden gelir.
Sabit ve değişken gider örnekleri?
Sabit: 8.500 ₺ kira, 250 ₺ Spotify+Netflix, 1.200 ₺ sigorta. Aynı her ay. Değişken: 3.500 ₺ market (bazı ay 3.000, bazı 4.000), 1.200 ₺ doğalgaz (kış vs yaz fark), 800 ₺ yakıt (km’ye göre).
Gelir mi gider mi takip edilmeli önce?
Gelir takibi 5 dakikalık iş (maaş bordro). Gider takibi 30+ dakika (banka ekstresinin satır satır incelemesi). İkisi aynı anda yapılır. Gerçek bütçe gelir + gider tablosunu yan yana gösterir.
Yatırım geliri vergiye tabi mi?
Türkiye’de duruma göre. Mevduat faizi %15 stopaj otomatik kesiliyor. Hisse temettüsü %15 stopaj. BIST hisse sermaye kazancı şu an stopajdan muaf (yasayı kontrol et). ABD hisse sermaye kazancı beyannameye tabi.
Kira geliri pasif mi sayılır?
Vergisel anlamda evet (gayrimenkul gelir vergisi kategorisinde). Pratik anlamda yarı-pasif: kiracı bulma, sözleşme, tamir, vergi beyanı işleri var. Ama her gün maaş gibi çalışılması gerekmiyor.
Aile bütçesinde tek gelir mi çoklu gelir mi takip edilmeli?
Hane düzeyinde tüm gelirler tek tabloda toplanır. Her bireyin gelir kategorisi (aktif/pasif/portföy) ayrı satır olarak görünür. Vergi planlaması için bireysel ayırım önemli; bütçe planlaması için hane toplam baz alınır.
”Buffer” satırı nedir, nereye düşer?
Buffer (sürpriz, beklenmedik gider) ayrı satırdır. Çamaşır makinesi bozulur, çocuk dişçi, vergisi gelir. Aylık 500-1.500 ₺ ayrılır. 8 kategoride “isteğe bağlı” yanına yazılır veya 9. kategori olarak ayrılır.
Bu Konuyu UseFinLit’te 1 Dakikada Pratik Et
UseFinLit Modül 1 / Ders 2’de 8 kategoriyi sürükle-bırak quiz olarak öğreniyorsun. App sana 12 örnek harcama veriyor, sen doğru kategorilere yerleştiriyorsun. 60 saniyede sınıflandırma alışkanlığı kuruluyor.
UseFinLit: 1 dakikalık derslerle borsayı sıfırdan öğren. 32 modül, 600+ ders, BIST ve NASDAQ canlı veri.
Eğitim amaçlıdır. Yatırım tavsiyesi değildir.
Devamını Oku
- Bütçe Nedir: kategorileri kullanarak plan yapma
- 50/30/20 Kuralı: kategorilerin yüzde dağılımı
- Tasarrufa İlk Adım: birikim kategorisinin pratiği
- İhtiyaç vs İstek: değişken ve isteğe bağlı arası ayrım
- Bileşik Faizin Büyüsü: pasif gelir nasıl büyür
Yazar: Selin K., Finansal Eğitim Editörü, UseFinLit. 8 yıl bankacılık deneyimi.
Yayın: 9 Haziran 2026 · Son güncelleme: 9 Haziran 2026
